Afgerond onderzoeksproject, 2013–2016

Solidariteit in diversiteit

Hoe ontstaan nieuwe vormen van solidariteit tussen mensen met een verschillende achtergrond die elkaar dagelijks tegenkomen? Vier jaar lang zocht DieGem het antwoord in scholen, bedrijven, buurten en verenigingen.

Over het onderzoek

Burgerschapspraktijken in de context van gedwongen nabijheid in het dagelijkse leven vormen belangrijke momenten van sociaal leren. Daar worden nieuwe en innovatieve manieren ontwikkeld om grensoverschrijdende solidariteit in diverse samenlevingen te voeden.

Onderzoekshypothese van DieGem

DieGem was een interdisciplinair project van Universiteit Antwerpen, KU Leuven, Universiteit Gent, Hogeschool Gent en LUCA School of Arts, met steun van het IWT. Sociologen, geografen, politicologen en pedagogen toetsten de hypothese in ruim dertig casestudies en actieonderzoeken, verspreid over vier domeinen van het dagelijkse leven.

Een begeleidingscommissie van 63 organisaties uit het werkveld, het middenveld en het beleid volgde het project op. Het onderzoek liep van 1 januari 2013 tot 31 december 2016 en sloot af met de conferentie Superdivers samenleven, de sociale cohesie voorbij op 25 november 2016.

Deze pagina bewaart de projectinformatie en alle publieke rapporten. Ze wordt niet meer bijgewerkt.

Rapporten en publicaties

64 documenten, allemaal als pdf.

Publicaties

Wetenschappelijke papers, praktijk- en beleidsteksten, brochures per domein en opiniestukken.

  1. 2016
    Superdivers samenleven, de sociale cohesie voorbij Stijn Oosterlynck, Nick Shuermans, Joke Vandenabeele & Maarten Loopmans

    Algemene bevindingen na vier jaar DieGem-onderzoek op basis van 31 gevalstudies over de ontwikkeling van solidariteit in superdiversiteit op concrete plaatsen waar mensen van diverse afkomst elkaar tegenkomen.…

  2. 2016
    Samen wonen in een superdiverse samenleving Anika Depraetere & Lien Gijbels, Jana Verstraete & Liesbeth Arits

    Presentaties van twee praktijken met betrekking tot wonen: Leeggoed, een collectief woonproject in Brussel; Sledderlo, de publieke ruimte inrichten in een sociale wijk. Presentaties gegeven op de DieGem-slotconferentie…

  3. 2016
    Samen werken in een superdiverse samenleving Marjan Moris, Eddy Maes & Pascal Debruyne, Marc Jans & Tom Dutry

    Presentaties van drie actie-onderzoeken met betrekking tot werken: de Lijn, campagne respect op de lijn; Tower Automotive, een leerrijke praktijk ontsluiten voor bedrijven, Torekes, actieve burgers stellen visie op en…

  4. 2016
    Vrijetijdsparticipatie in een superdiverse samenleving Jolijn De Haene, Griet Verschelden & Merijn Van de Geuchte, Floor Spikers & Oscar Coppieters, Thomas Swerts en Abdelhak Ziani

    Presentaties van drie actie-onderzoeken in de sfeer van de vrije tijd: Chiro Brussel, chirogroepen maken verbinding met de buurt; City Pirates, een 'sociale' voetbalploeg introduceren op Linkeroever, Collectactif…

    Vrije tijdpdf, 3,8 MB
  5. 2016
    Samen leren in een superdiverse samenleving Nick Shuermans, Pascal Debruyne

    Presentaties van twee praktijken met betrekking tot wonen: HIVSET, burgerschapsleren op een superdiverse speelplaats, De Mangoboom in bloei, samenleven en -leren in het superdivers Brussel; Presentaties gegeven op de…

  6. 2016
    Samen wonen in een superdiverse samenleving Jana Verstraete, Anika Depraetere & Marc Jans

    Hoe kunnen we hier en nu solidariteit in superdiversiteit mogelijk maken en bevorderen in onze woonomgeving? In deze brochure vind je een snelle inkijk in de belangrijkste bevindingen van het DieGem-onderzoek specifiek…

  7. 2016
    Samen werken in een superdiverse samenleving Pascal Debruyne & Marc Jans

    Hoe kunnen hier en nu we solidariteit in superdiversiteit mogelijk maken en bevorderen op de werkvloer? In deze brochure vind je een snelle inkijk in de belangrijkste bevindingen van het DieGem-onderzoek specifiek voor…

  8. 2016
    Samen leren in een superdiverse samenleving Nick Shuermans, Joke Vandenabeele & Marc Jans

    Hoe kunnen we hier en nu solidariteit in superdiversiteit mogelijk maken en bevorderen in de leeromgeving? In deze brochure vind je een snelle inkijk in de belangrijkste bevindingen van het DieGem-onderzoek specifiek…

  9. 2016
    Vrijetijdsparticipatie in een superdiverse samenleving Thomas Swerts, Griet Verschelden, Jolijn De Haene, Floor Spijkers, Joke Vandenabeele & Marc Jans

    Hoe kunnen we hier en nu solidariteit in superdiversiteit mogelijk maken en bevorderen in onze vrije tijd? In deze brochure vind je een snelle inkijk in de belangrijkste bevindingen van het DieGem-onderzoek specifiek…

    Vrije tijdpdf, 0,5 MB
  10. 2016
    Diversiteit op werkvloer Pascal Debruyne, Marc Jans & Stijn Oosterlynck

    Competenties en goede wil zullen niet volstaan (De Morgen, 25/01/2016)

  11. 2015
    Hoe geraken we voorbij de valse paradox tussen van onderuit en van bovenaf? Stijn Oosterlynck

    We associëren solidariteit sterk met de structurele solidariteit van nationale verzorgingsstaten, maar hedendaagse uitdagingen doen ons opnieuw de vraag stellen naar wat solidariteit in wezen is. In dit artikel zoomt…

  12. 2015
    Zelforganisaties en vrijwillige inzet Pascal Debruyne, Marc Jans en Stijn Oosterlynck

    Waarom vrijwilligers de burn-out nabij zijn (De Morgen, 13/03/2015)

  13. 2015
    Protocol actie-onderzoek DieGem Jolijn De Haene, Floor Spijkers, Nick Schuermans, Riet Steel, Maarten Loopmans, Griet Verschelden & het DieGem-team

    Binnen het onderzoeksproject DieGem kiezen we voor actieonderzoek als een onderzoeksstrategie. In actieonderzoek leren we door het opzetten van veranderingsprocessen. Hoe we dat vertrekkende van de DieGem-hypothese…

  14. 2015
    Solidariteit in diversiteit: via theoretische kernconcepten en beleidsdocumenten naar een operationeel kader. Pascal Debruyne, Bart Van Bouchaute, Nick Schuermans & Stijn Oosterlynck

    Op basis van een analyse van beleidsdocumenten uit beleid en middenveld in Vlaanderen gaan we na op welke manier de bronnen en de spanningsvelden van solidariteit uit het conceptueel kader van DieGem in beleid en…

  15. 2015
    Putting flesh to the bone: Looking for solidarity in diversity, here and now Stijn Oosterlynck, Maarten Loopmans, Nick Schuermans, Joke Vandenabeele and Sami Zemni with the DieGem team

    In many Western European countries, concern rises that both formal mechanisms of redistribution and informal acts of charity, reciprocity and support are challenged by ethnic and cultural diversity. Against such gloomy…

  16. 2015
    Solidariteit in wetenschap en beleid: een cross-tabulatie van concepten Bart Van Bouchaute, Pascal Debruyne, Nick Shuermans & Stijn Oosterlynck

    Over solidariteit in diversiteit wordt niet alleen in wetenschappelijke kringen gediscussieerd. “Solidariteit” circuleert ook in beleidsmiddens en bij middenveldorganisaties. In deze paper vergelijken de auteurs de…

  17. 2014
    Solidariteit in superdiversiteit: het transformatief potentieel van een complementaire munt in een superdiverse wijk. Bart Van Bouchaute, Anika Depraetere, Stijn Oosterlynck en Nick Schuermans

    Enerzijds bevestigt de introductie van een complementaire munt in een superdiverse buurt de bestaande sociale verhoudingen en maatschappelijke structuren. Anderzijds daagt dit die verhoudingen en structuren net uit. In…

  18. 2014
    Gentse lente Pascal Debruyne

    Over het 'A-woord' in de Gentse lente (MO*, 21/02/2013)

  19. 2014
    Gelijke onderwijskansen Nick Schuermans, Pascal Debruyne & Marc Jans

    Gelijke onderwijskansen kosten bloed, zweet en vooral veel geld (De Morgen, 13/11/2014)

  20. 2014
    Solidariteit in superdiversiteit Marc Jans

    De uitgangspunten van het DieGem-onderzoek zoals gepresenteerd en aangeboden op de conferentie Solidariteit in Superdiversiteit van 1 april 2014 en geïllustreerd aan de hand van beleidsstandpunten en vier pilootcases.

  21. 2014
    De migrantenstad Ash Amin

    In tijden van toenemende culturele diversiteit en economische tegenwind keert Europa migranten de rug toe. Ondertussen staat in veel steden de leefwereld van migranten centraal. Een verkrampte nationale invalshoek op…

  22. 2014
    Solidariteit in Superdiversiteit Stijn Oosterlinck

    Presentatie over de uitgangspunten van het DieGem-onderzoek gegeven op de conferentie "Solidariteit in Superdiversiteit" van 1 april 2014 in de Nieuwe Vrede te Berchem.

  23. 2014
    Sociale cohesie als basis voor solidariteit?

    Presentatie ter inleiding van de workshop "Sociale cohesie als basis voor solidariteit?" gegeven op de conferentie Solidariteit in Superdiversiteit van 1 april 2014 in de Nieuwe Vrede te Berchem.

  24. 2014
    Talenten en competenties als basis voor solidariteit?

    Presentatie ter inleiding van de workshop "Talenten en competenties als basis voor solidariteit?" gegeven op de conferentie Solidariteit in Superdiversiteit van 1 april 2014 in de Nieuwe Vrede te Berchem.

  25. 2014
    Doelgroepenbeleid als basis voor solidariteit?

    Presentatie ter inleiding van de workshop "Doelgroepenbeleid als basis voor solidariteit?" gegeven op de conferentie Solidariteit in Superdiversiteit van 1 april 2014 in de Nieuwe Vrede te Berchem.

  26. 2013
    Een gemeenschap van gedeelde waarden en normen: doodlopende weg naar solidariteit? Stijn Oosterlynck en Bart Van Bouchaute

    In dit artikel vragen de auteurs zich af of het grondvesten van de samenleving in een set van onwrikbare gedeelde waarden en normen een vruchtbare piste is in de hedendaagse zoektocht naar solidariteit of sociale…

  27. 2013
    Sociaal werk in tijden van superdiversiteit: een test voor de democratie? Sami Zemni

    lezing op het colloquium "Sociaal werk en democratie": cruciaal in de uitbouw van het sociaal werk in onze naoorlogse geschiedenis is de visie die maatschappijen hebben of hadden over solidariteit. Maar sociaal werk…

  28. 2013
    Superdiversiteit. Solidariteit herdenken Stijn Oosterlynck en Nick Schuermans

    De auteurs argumenteren dat solidariteit in diversiteit wel mogelijk is, ondanks het pessimisme bij veel sociologen daarover. Op zoek naar nieuwe vormen van solidariteit in superdiversiteit richten zij zich niet langer…

  29. 2013
    Van 'knooppunten van solidariteit' tot 'netwerken van sociale stijging' Pascal Debruyne en Tom Dutry

    De auteurs brengen een visie op stadsvernieuwingsprojecten die inzetten op hanteerbare ruimtes waar burgers vat op kunnen krijgen.

  30. 2013
    Social solidarities: the search for solidarity in sociology Stijn Oosterlynck & Bart Van Bouchaute

    Position paper on scientific insights from sociology on solidarity. Ever since the inception of the scientific discipline of sociology solidarity has been among its founding concepts. As modern societies developed and…

  31. 2013
    Education and the concern for community Anika Depraetere & Joke Vandenabeele

    Position paper on scientific insights from educational sciences on solidarity. Solidarity is not an explicit concept in the pedagogical theory. The closest we can get to ‘solidarity’ is by examining different…

  32. 2013
    Solidarity in human geography: responsibility, care, place and encounter Nick Schuermans, Floor Spijkers & Maarten Loopmans

    Position paper on scientific insights from human geography on solidarity. In human geography, ‘solidarity’ has never been a key concept. The authors elaborates three related issues which recur in the human geography…

  33. 2013
    Citizenship, community and social cohesion: A political science analysis Sami Zemni & Pascal Debruyne

    Position paper on scientific insights from political sciences on solidarity. The paper highlights the dialectic at work between the empirical and normative discussions on citizenship by focusing on the post-World War II…

  34. 2013
    Solidariteit heruitvinden (2) Stijn Oosterlynck

    "Tijd om het begrip solidariteit opnieuw uit te vinden" (De Morgen, 15/02/2013)

  35. 2012
    Solidariteit heruitvinden Stijn Oosterlynck

    Op bezoek bij ACW over solidariteit (Visie, 21/12/2012)

Casestudies

Retrospectieve studies van concrete praktijken op school, op de werkvloer, in de buurt en in de vrije tijd.

  1. 2017
    Van verloederde plek tot parkje met cachet

    JES stadslabo, een stedelijke jeugdwerking, bouwde sinds de oprichting in 1984 een flinke staat van dienst op in Brussel, Gent en Antwerpen. Yota! is sinds 2002 een deelstructuur van de organisatie. Ze werkt aan…

  2. 2017
    Strijden voor gelijkheid en solidariteit

    Movement X (verder ook MvX) ijvert als prille multi-etnische burgerrechtenbeweging in België voor gelijkheid. Zij is in oktober 2014 opgericht door Dyab Abouh Jahjah, ook de eerste voorzitter, omarmt diversiteit als een…

  3. 2017
    Burgers in solidariteit met vluchtelingen

    Het Maximiliaanpark ligt tegenover de dienst Vreemdelingenzaken in Brussel, vlak bij het Noordstation. In september 2015 ontstond hier een maand lang een informeel vluchtelingenkamp, waar burgers, enkele ngo’s en…

  4. 2017
    Samen op de speelplaats

    HIVSET is een katholieke, middelbare school in de provinciestad Turnhout waar recent het aantal anderstalige nieuwkomers (met name OKAN-leerlingen) sterk steeg. Dit is een superdiverse school. In dit rapport staat de…

  5. 2017
    Samen aan de fruitpluk

    Hellingenfort in Borgloon is een kleinschalig familiebedrijf in Zuid-Limburg dat kersen, peren en appels teelt. In drukke periodes – dat betekent concreet: tijdens de snoei en de pluk, van juni tot oktober – werkt het…

  6. 2017
    Bloeiende superdiversiteit in Anderlecht

    De Mangoboom in Bloei in Anderlecht begon 19 jaar geleden als een laagdrempelige Congolese zelforganisatie, een soort eerste hulp bij integratie. Nieuwkomers helpen om de eerste sport van de formele integratieladder te…

  7. 2016
    Nieuw-Sledderlo, een wijk in verandering

    Nieuw-Sledderlo is de meest zuidelijk gelegen woonwijk van Genk. De wijk dateert van de jaren 1970 en vormt samen met Oud-Sledderlo en Terboekt het stadsdeel Groot-Sledderlo.

  8. 2015
    Op bus en tram rijdt de hele wereld mee

    Bijna 1.000 chauffeurs zorgen dagelijks voor het openbaar vervoer via tram en bus in stad Antwerpen. De superdiversiteit in de stad is al langer zichtbaar onder de passagiers en op de baan, maar zorgt nu ook op de…

  9. 2015
    Een gedeeld gevoel van eigenaarschap in een eigen, gedeelde woonst

    Leeggoed is een collectief woonproject in Brussel dat mensen met een diverse achtergrond verbindt. Samen strijden de bewoners om hun recht op wonen te realiseren. Het gemeenschappelijk woonproject vergt echter een…

  10. 2015
    Een voetbalclub met maatschappelijke ideologie

    City Pirates transformeerde van een klassieke voetbalclub naar een sociaal project met veel aandacht voor solidariteit in diversiteit. Met tomeloze inzet werkt het clubbestuur aan toegankelijkheid voor iedereen en zet…

    Vrije tijdpdf, 0,7 MB
  11. 2015
    School van het dagelijkse leven

    Learning Community Nevenstroom brengt om de twee weken een zeer diverse groep mensen samen om te leren, om de stad en haar uitgebreide aanbod te verkennen en om Nederlands te oefenen. Citizenne leidt deelnemers toe tot…

  12. 2015
    Solidair samen wonen in Sint-Niklaas

    In Sint-Niklaas wonen in drie ‘solidaire woningen’ telkens vier of vijf personen. Elke bewonersgroep telt een combinatie van Belgen en vluchtelingen. Zij hebben een eigen slaapkamer, maar delen de overige ruimtes. Samen…

  13. 2015
    Maaltijden bereiden in de bedrijfskeuken

    In de keuken van SPIT, een bedrijf uit de sociale economie, bereidt het team van de horecaopleiding elke werkdag opnieuw de lunch voor gans de bedrijfssite. Als een geoliede machine gaan cultureel diverse arbeiders in…

  14. 2015
    Kennismaking met culturele tradities, kennis en kunde

    Met "Schatten van mensen" organiseren de erfgoedcel Brussel, Vormingplus Citizenne en het expertisecentrum voor cultureel erfgoed tapis plein ontmoetingen tussen schatten, schattenjagers, fotografen, projectleiders…

    Vrije tijdpdf, 0,6 MB
  15. 2015
    Samenwerken en strijden in een superdivers bedrijf

    Tower Automotive Gent, een assemblagebedrijf in de Gentse haven levert "just in time" onderdelen aan Volvo Cars. De culturele diversiteit onder de werknemers vormt een hele uitdaging. Vakbondsafgevaardigden en…

  16. 2014
    De Torekes, een pasmunt voor buurtzorg

    Sinds 2011 verdienen bewoners van Rabot-Blaisantvest in Gent Torekes in ruil voor hun inzet voor buurt, buren en milieuzorg. Met de steun van opbouwwerkers verwerven vooral kwetsbare bewoners deze complementaire munt.…

  17. 2014
    Een school voor iedereen

    Voor leerlingen uit een superdiverse school lijkt omgaan met culturele diversiteit wel vanzelfsprekend. Ook directie, leerkrachten, medewerkers en vrijwilligers op en rond de school streven 'een school voor iedereen'…

  18. 2014
    Met zijn allen internationale post buiten werken

    In het magazijn van de Mechelse vestiging van Spring Global Mail (SGM) controleren, sorteren, frankeren en herverpakken zo’n 47 arbeiders dagelijks brieven, drukwerk, publicaties en andere postproducten om ze aan het…

  19. 2014
    Chiro op maat van Brussel

    Overal in de Vlaamse Gemeenschap brengt Chirojeugd Vlaanderen kinderen en jongeren samen in hun vrije tijd. Door middel van spel versterkt Chiro onderlinge verbondenheid en individuele en collectieve competenties. In de…

    Vrije tijdpdf, 1,3 MB

Actieonderzoeken

Onderzoekers en praktijkpartners werkten samen aan een gedeelde uitdaging.

  1. 2016
    Chiro in een solidaire buurt

    Chiro Buurt

    Voor stadsgroepen van Chiro is diversiteit de dagelijkse realiteit en het uitgangspunt en niet zozeer een probleem waarmee ze moeten omgaan. Tegelijkertijd vormt diversiteit ook een uitdaging. Wat kunnen andere…

    Vrije tijdpdf, 5,7 MB
  2. 2016
    Chiro in een solidaire buurt

    Rapport actie-onderzoek

    Voor stadsgroepen van Chiro is diversiteit de dagelijkse realiteit en het uitgangspunt en niet zozeer een probleem waarmee ze moeten omgaan. Tegelijkertijd vormt diversiteit ook een uitdaging. Wat kunnen andere…

    Vrije tijdpdf, 1,1 MB
  3. 2017
    Clubgevoel op Linkeroever?

    Actieonderzoek City Pirates rapport

    Sinds het voetbalseizoen 2014-2015 is in Antwerpen City Pirates Linkeroever (CPLO) actief, een nieuwe werking van City Pirates, een vzw die expliciet gaat voor etnisch-culturele diversiteit. In het tweede seizoen, de…

    Vrije tijdpdf, 1,2 MB
  4. 2017
    Amerikaanse burgerrechten, Antwerps milieuracisme

    Actieonderzoek Movement X rapport

    Het actieonderzoek met de burgerbeweging Movement X (MvX) bestond uit twee luiken: de voorbereiding en organisatie van een bezoek van een burgerrechtenactiviste uit de VS van wie de Belgische beweging zaken kon leren.…

  5. 2017
    Zichtbaar solidaire burgers zonder papieren

    Actieonderzoek CollectActif rapport

    De organisatie CollectActif is een zelforganisatie van mensen zonder papieren in de Brusselse voedselhulp. Wat is haar traject en ‘geleefde ervaring’? Hoe worden haar burgerschapspraktijken door gevestigde…

  6. 2017
    Solidariteit op De Lijn?

    Actieonderzoek De Lijn rapport

    Dit actieonderzoek bouwt voort op het retrospectieve onderzoek bij De Lijn Antwerpen . Centraal staat de vraag hoe het zit met de relaties tussen chauffeurs op één traject: hoe verlopen de contacten, waar ontmoeten ze…

  7. 2017
    Van stadsakker naar arbeidsmarkt?

    Actieonderzoek Torekes rapport

    Kan een complementair muntsysteem solidariteit in superdiversiteit stimuleren? Dat was de centrale vraag in een retrospectieve casestudie over de alternatieve munt De Torekes die in het superdiverse en kansarme Gentse…

  8. 2017
    Onzichtbare muren in de wijk

    Actieonderzoek Nieuw-Sledderlo rapport

    Ontmoeting is in de Genkse wijk Nieuw-Sledderlo dé bron van solidariteit in diversiteit. Die ontmoetingen komen vooral tot stand in de (semi)publieke ruimte bij de woningen zelf. Dat soort gedeelde ruimte ontbrak in een…

Begrippen

Toelichting bij kernbegrippen uit het onderzoekskader.

  1. Bronnen

    Wat zet mensen aan om te delen en te herverdelen? Sociologen onderscheiden vier bronnen van solidariteit: onderlinge afhankelijkheid, gedeelde waarden, strijd en ontmoeting. Welke bronnen bepalen de ontwikkeling van…

  2. Spanningsvelden

    Nieuwe praktijken van solidariteit bewegen op een aantal spanningsvelden. Welke spanningsvelden bepalen op welke wijze mee de ontwikkeling van solidariteit in diversiteit in deze case?

Partners en promotoren